kembali ke halaman depan
bunga2.gif (1033 bytes)   Minggu Paing, 16 Desember 2007 tarukan valas
 

ORTI BALI  LEMBAR BASA BALI


Bangké
Matah: Bali Nguni, Bali Globalisasi

Olih Nyoman Tusthi Eddy

 

Duk sasih Oktober 2007, Sanggar Buratwangi malih ngamedalang pupulan satua cendét pakaryan Ida Bagus Widiasa Kenitén, mamurda Bangké Matah. Buku puniki madaging 16 wiji satua cendét. Mungguin murdan satuané sané wénten ring buku puniki wiakti makelus Bali tui sajawaningBajaj Betawi sarengKaplingan”.

Sasampun ngwacén satua cendét ring buku puniki, titiang manggihin cihnan satuané kadi puniki:

Kaping siki, tetikas sang pangawi ngembatang satua nénten ja pastika pisan nuut bun. Mawinan bun satuané (alur) kadi golohan (longgar), bun satuané makibeh kangin-kauh. Minabang sané kautamaang boya bun satuané, nanging pabuat daging pepineh sang pangawi sané praya katur ring sang ngwacén satuané. Mategep pisan daging pepineh sang pangawi sané kaunggahang ring satua puniki; jantos rumasa sarat wibuh ring daging pepineh (sarat idé). Yadian sapunika kawéntenannyané, embatan satuané kantun nyampuh; ngawinang sang ngwacén wawuh tur legem. Sang pangawi jati wikan ngilihang sadrasan satuané. Ring sapunapiné mapitutur, masesimbing, lan ngeresin antuk semita. Ida taler ngwewehin satuané antuk bebanyolan (humor), sinambi nyimbingin kawéntenan jagaté mangkin.

Sapauningin titiang, jantos mangkin wau wénten pangawi tigang diri sané ngaripta satua maembatan (bersteil) sakadi puniki. Dané tan sios Ida Bagus Widiasa Kenitén, I Dewa Gedé Windhu Sancaya, sareng I Déwa Nyoman Raka Kusuma. Sané pinih dumuna Ida I Déwa Gedé Windhu Sancaya ring satua cendét sané mamurdaNgabén I” lanNgabén II”. Yén parnayang ring satua Bali sané riin, satua Bali lawas sané kawastanin dongéng, embatan satuané kadi punika wiakti sampun ketah. Pakibeh satuané kangin-kauh satinut ring lekahan pepineh lan surasan sang pangawi. Ring wewengkon pangawi sastra Indonésia modéren sané sampun kaloktah ngripta satua kadi puniki, dané Putu Wijaya. Yén ring wewengkon pangawi sastra dunia, silih tunggil ipun Frans Kafka. Mawinan wénten sané maosang satua cendét pakaryan dané Putu Wijaya punika dongéng modéren.

Kaping kalih, mungguing basa sané kaanggén ngiket satuané macarma basa kapara. Sang pangawi nganggén adung-adungan basa sareng kawéntenan daging satuané. Punika ngawinang basa sané kaanggé ngiket satuané boya ja basa singgih kémanten. Kawéntenan basan satuané makancuh (singgih, jabag, asah basa, sigug tama), nanging adung-adungané pangus manut genah. Mawinan nénten wénten embatan basa sané ségol. Ring basita paribasa nénten wénten sané makelus wayah tur singid. Sampun pastika pisan satuané kadi puniki aluh antuka ngwacén tur ngresepang olih ida dané samian.

Kaping tiga, ri sajeroning unteng satua (tema) wiakti mategep pisan sané kawedar ring satuanné puniki. Yén gilihang titiang unteng satuané wénten kalih pahan. Kaping siki, kawéntenan  agama-agama miwah tata-titi jagat Baliné riin sekala miwah niskala. Kaping kalih, kawéntenan pakancuh pakraman jagat Baliné mangkin sareng wong duradésa, duranegara.

Ring satuaBajaj Betawi” sang pangawi marbarang kawéntenan jagat Baliné sakadi mangkin, kaimbaang sareng kawéntenane riin duk jagaté kantun degdeg. Sang pangawi boya ja ngandikaang jagaté rusak, among pratingkah jatmané sayan nyléka ring pakraman. Ring satuané puniki pastika kabarbarang kawéntenan jagat Baliné sampun wawuh makancuh ring pakraman duradésa, duranegara. Dané sané nénten mrasidayang nangkepin pula-pali jagaté sakadi mangkin, janten jagi osah, nemu sukeh tur kateteh méhméhan brasta. Majalaran antuk sesimbing sang pangawi metu éling ring i raga sami lan kawéntenan jagaté mangkin.

Yadiastun satuan idané sampun mawasta satua Bali modéren, ida taler kantun seneng marbarang kawéntenan jagat niskala sané kaloktah ring Bali. Puniki wénten ring satua sané mamurda Mangku Barong lan Bangké Matah. Ring tepengan puniki sané kabaos modéren among rarikrikan satuané.

Makéh pisan sesimbing ring pagubug pakraman (kritik sosial) sané kawedar olih sang pangawi. Ring satua I Basur dané nyimbingan anaké sané sugih arta, nanging tilar lali manyama braya. Yén ambilang ring tata krama Bali anaké sané masolah kadi punika kajarwakang jatma nyalah krama.

Sesimbing ring anaké sané seneng mamirat, wénten ring satua Sudagar. Becik pisan antuka sang pangawi nyatuayang parisolah anaké mamirat, mabikas kadi wong sadu. Dané masesimbing sapuniki: ''Nyelep-nyelep. Ngutah-ngutah. Wénten mesuang kuitansi puyung. Wenten mesuang nota puyung. Saling paliunin.''

Sang sampun Putus Mamutih taler kasimbingin ring satuaArok”. Makéh anaké sané sampun putus, nanging durung mrasidayang ngelus talin Dasa Indriané. Mawinan makéh sang putus sané murug sesana. Ring satuaDadong Rérod” sang pangawi nyimbingin anaké sané nglurug putra sesana. Tresnan yayah bibi sané katiba ring i anak kawales olih i anak antuk patilar agama lan krama. Kawéntenané kadi puniki sayan-sayan ngakéhang ring Bali. Puniki cihna kadelumuk ring pagubugan jantos sida kapaid saking karang duéné.

Yadiastun satuan dané ring buku puniki macarma geguyonan, nanging pastika pisan kawacén. Punika mawinan satua puniki boya ja satua iseng-isengan, nanging iseng-isengan masatua sinambi mabuat mapaica pepineh.

 

 
 

ke atas

 
LIVE RADIO GLOBAL
Live Radio Global FM Kinijani

 

CUACA

www.bali-travelnews.com