Bangké
Matah: Bali
Nguni, Bali
Globalisasi
Olih
Nyoman Tusthi
Eddy
Duk
sasih Oktober
2007, Sanggar
Buratwangi malih
ngamedalang
pupulan satua
cendét
pakaryan Ida Bagus
Widiasa
Kenitén, mamurda
Bangké
Matah.
Buku puniki
madaging 16
wiji satua
cendét.
Mungguin murdan
satuané sané
wénten ring
buku puniki
wiakti
makelus Bali tui
sajawaning “Bajaj
Betawi”
sareng “Kaplingan”.
Sasampun
ngwacén satua
cendét ring
buku puniki,
titiang
manggihin cihnan
satuané kadi
puniki:
Kaping
siki, tetikas
sang pangawi
ngembatang satua
nénten ja
pastika pisan
nuut bun.
Mawinan bun satuané (alur)
kadi golohan
(longgar), bun
satuané
makibeh kangin-kauh.
Minabang sané
kautamaang
boya bun satuané,
nanging
pabuat daging
pepineh sang
pangawi sané
praya katur
ring sang ngwacén
satuané.
Mategep pisan
daging
pepineh sang pangawi
sané
kaunggahang ring satua
puniki;
jantos rumasa
sarat wibuh
ring daging
pepineh (sarat
idé). Yadian
sapunika
kawéntenannyané, embatan
satuané
kantun nyampuh;
ngawinang sang
ngwacén wawuh
tur legem.
Sang pangawi
jati wikan
ngilihang
sadrasan satuané. Ring
sapunapiné
mapitutur, masesimbing,
lan ngeresin
antuk semita.
Ida taler
ngwewehin satuané
antuk
bebanyolan (humor), sinambi
nyimbingin
kawéntenan jagaté
mangkin.
Sapauningin
titiang,
jantos mangkin
wau wénten
pangawi
tigang diri
sané ngaripta
satua
maembatan (bersteil)
sakadi puniki.
Dané tan sios
Ida Bagus
Widiasa Kenitén, I
Dewa Gedé
Windhu
Sancaya, sareng I
Déwa Nyoman
Raka Kusuma.
Sané pinih
dumuna Ida I
Déwa Gedé
Windhu
Sancaya ring satua
cendét sané
mamurda “Ngabén
I” lan “Ngabén
II”. Yén
parnayang ring satua Bali
sané riin,
satua Bali
lawas sané
kawastanin
dongéng, embatan
satuané kadi
punika wiakti
sampun ketah.
Pakibeh
satuané kangin-kauh
satinut ring
lekahan pepineh
lan surasan
sang pangawi. Ring
wewengkon
pangawi sastra
Indonésia
modéren sané
sampun
kaloktah ngripta
satua kadi
puniki, dané
Putu Wijaya.
Yén ring
wewengkon pangawi
sastra dunia,
silih tunggil
ipun Frans
Kafka. Mawinan
wénten sané
maosang satua
cendét
pakaryan dané
Putu Wijaya
punika
dongéng modéren.
Kaping
kalih,
mungguing basa
sané kaanggén
ngiket
satuané macarma
basa kapara.
Sang pangawi
nganggén adung-adungan
basa sareng
kawéntenan
daging satuané.
Punika
ngawinang basa
sané kaanggé
ngiket
satuané boya
ja basa
singgih
kémanten. Kawéntenan
basan satuané
makancuh (singgih,
jabag, asah
basa, sigug
tama), nanging
adung-adungané
pangus manut
genah.
Mawinan nénten
wénten
embatan basa
sané ségol.
Ring basita
paribasa nénten
wénten sané
makelus wayah
tur singid.
Sampun
pastika pisan
satuané kadi
puniki aluh
antuka
ngwacén tur
ngresepang
olih ida
dané samian.
Kaping
tiga, ri
sajeroning
unteng satua (tema)
wiakti
mategep pisan
sané kawedar
ring satuanné
puniki. Yén
gilihang
titiang unteng
satuané
wénten kalih
pahan. Kaping
siki,
kawéntenan agama-agama miwah
tata-titi
jagat Baliné
riin sekala
miwah niskala.
Kaping kalih,
kawéntenan
pakancuh pakraman
jagat Baliné
mangkin
sareng wong
duradésa,
duranegara.
Ring
satua “Bajaj
Betawi” sang
pangawi marbarang
kawéntenan
jagat Baliné
sakadi
mangkin, kaimbaang
sareng
kawéntenane riin
duk jagaté
kantun degdeg.
Sang pangawi
boya ja
ngandikaang
jagaté rusak, among
pratingkah
jatmané sayan
nyléka ring
pakraman. Ring satuané
puniki
pastika kabarbarang
kawéntenan
jagat Baliné
sampun wawuh
makancuh ring
pakraman duradésa,
duranegara.
Dané sané
nénten
mrasidayang nangkepin pula-pali
jagaté sakadi
mangkin,
janten jagi
osah, nemu
sukeh tur
kateteh
méhméhan brasta.
Majalaran
antuk sesimbing sang
pangawi metu
éling ring i
raga sami lan
kawéntenan
jagaté mangkin.
Yadiastun
satuan idané
sampun
mawasta satua Bali
modéren, ida
taler kantun
seneng
marbarang kawéntenan
jagat niskala
sané kaloktah
ring Bali. Puniki
wénten ring
satua sané
mamurda
Mangku Barong lan
Bangké Matah.
Ring tepengan
puniki sané
kabaos
modéren among rarikrikan
satuané.
Makéh
pisan
sesimbing ring pagubug
pakraman (kritik
sosial) sané
kawedar olih
sang pangawi. Ring
satua I Basur
dané
nyimbingan anaké
sané sugih
arta, nanging
tilar lali
manyama braya.
Yén ambilang
ring tata
krama Bali anaké
sané masolah
kadi punika
kajarwakang
jatma nyalah
krama.
Sesimbing
ring anaké
sané seneng
mamirat,
wénten ring satua
Sudagar.
Becik pisan
antuka sang
pangawi nyatuayang
parisolah
anaké mamirat,
mabikas kadi
wong sadu.
Dané
masesimbing sapuniki: ''Nyelep-nyelep.
Ngutah-ngutah.
Wénten
mesuang kuitansi
puyung.
Wenten mesuang
nota puyung.
Saling
paliunin.''
Sang
sampun Putus
Mamutih taler
kasimbingin ring
satua “Arok”.
Makéh anaké
sané sampun
putus,
nanging durung
mrasidayang
ngelus talin
Dasa Indriané.
Mawinan makéh
sang putus
sané murug
sesana. Ring
satua “Dadong
Rérod” sang
pangawi nyimbingin
anaké sané
nglurug putra
sesana.
Tresnan yayah
bibi sané
katiba ring i
anak kawales
olih i
anak antuk
patilar agama
lan krama.
Kawéntenané
kadi puniki
sayan-sayan
ngakéhang ring Bali. Puniki
cihna
kadelumuk ring pagubugan
jantos sida
kapaid saking
karang duéné.
Yadiastun
satuan dané
ring buku
puniki macarma
geguyonan,
nanging pastika
pisan kawacén.
Punika
mawinan satua
puniki boya
ja satua
iseng-isengan,
nanging
iseng-isengan masatua
sinambi
mabuat mapaica
pepineh.